Աղթամար

Աղթամար կղզին հայոց ազգային պատմության ու մշակույթի փառքն է եղել։ Այս նշանավոր կղզում Գագիկ Արծրունի թագավորը Xդ. հիմնեց իր մայրաքաղաքը, իսկ նրա լուսապսակը`սրբ. Խաչ տաճարը դարձավ։ Ս.Խաչ տաճարը կառուցել է հանճարեղ ճարտարապետ Մանվելը՝ 915-921 թվականների ընթացքում։

Ավելին

Այաս

Այաս, Նավանանգստային քաղաք Կիլիկիայում, Հայոց (Ալեքսանդրետի) ծոցի հյուսիս–արևմտյան ափին: Ծովախորշի հարմարավետության պատճառով ուժեղ ալեկոծություններ չեն լինում:

Ավելին

Արդահան

Արդահանի բերդը գտնվում է պարսպապատ քաղաքի կենտրոնում, բարձր ու դժվարամատչելի ժայռաբլրի վրա։ Դրա կառուցման ժամանակը հայտնի չէ։ Միայն կարելի է պնդել, որ գոյություն ուներ հին ժամանակներից և վերափոխվել, ավելի էր ամրացվել Բագրատունիների օրոք։

Ավելին

Արծկե

Արծկեն գտնվում է Վանա լճի հյուսիսային ափին, մի փոքրիկ կղզու դիմաց գտնվող հրվանդանի վրա, որը լճի ջրերը բարձրանալիս նույնպես վերածվում էր կղզու։ Այստեղ պահպանվել է ուրարտական Ռուսա II թագավորի սեպագիր արձանագրություններից մեկը։

Ավելին

Արճեշ

Արճեշը գտնվում է Վանա լճի հյուսիսային ափին, լիճը թափվող Արճեշ փոքրիկ գետակի գետաբերանում։ Տարբեր ժամանակներում Արճեշը հիշատակվում է իբրև բերդաքաղաք և նավահանգիստ։ Գոյություն ունի ուրարտական ժամանակներից. նրա անունը կապում են ուրարտական Արգիշտի 2–րդ թագավորի (մոտ. 685 թ. մ. թ. ա.) անվան հետ։

Ավելին

Արտամետ

Արտամետը գտնվում է Վանա լճի հարավ-արևելյան ափին։ Գյուղաքաղաքն ամբողջությամբ թաղված է պտղատու այգիների, հատկապես խնձորենիների և ընկուզենիների մեջ։ Արտամետի խնձորը հայտնի է եղել ամբողջ Հայաստանում։

Ավելին

Բաղեշ

Բաղեշը կամ Բիթլիս քաղաքը գտնվում է Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգում։ Համապատասխանում է Աղձնիք նահանգի Սալնոձոր գավառի գլխավոր բերդին, որը հսկել է Հայկական Տավրոսի ամենամատչելի բնական լեռնանցքը՝ Չորապահակը։

Ավելին

Բայազետ

Դարոյնքը Մեծ Հայքի հայտնի բերդերից էր` Բագրատունի նախարարների ոստանը։ Հետագայում, Դարոյնքի տեղում նոր բերդ է կառուցվում։ Վերջինիս կառուցման կիսաավանդական պատմությունը վերագրվում է օսմանյան սուլթան Բայազետ 1–ին և անունն էլ կապում սուլթանի անվան հետ։

Ավելին

Բերկրի

Վաղեմի Բերկրի բերդավանում կան հիշատակության արժանի պատմական հնություններ և զանազան կառուցվածքների ավերակներ։ Դրանց մեջ, անշուշտ, ամենանշանավորը նրա բերդն էր:

Ավելին

Զեյթուն

Զեյթուն գավառի կենտրոնը կոչվում էր Զեյթուն կամ Ուլինա։ Այս ավանը գտնվում է Կիլիկիայի Սիս քաղաքից հյուսիս՝ Մարաշի և Հաճընի միջև` Անդրտավրոսյան լեռնաշղթայի խորքում գտնվող մի բարձրավանդակի վրա։ Զեյթունը առողջ օդ ու ջուր ունի։

Ավելին

Իգդիր

Իգդիր գյուղաքաղաքը, համապատասխանում է միջին դարերի Ցոլակերտին։ Իգդիրի մասին սկզբնաղբյուրները համեմատաբար քիչ տեղեկություններ են հաղորդում։ Իբրև գավառի կենտրոն Իգդիրն ունեցել է իր ամրոցը, որի մասին բավական տեղեկություններ է հաղորդում եվրոպական ճանապարհորդ Ռ. Գ. Կլավիխոն։

Ավելին

Խարբերդ

Խարբերդի բերդը գտնվում էր Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգի մի լեռնագագաթի վրա: Պարսպապատեր էին կառուցել միայն նրա հյուսիսային և արևելյան կողմերից։ Մուտքի մոտ դեռևս պահպանվում են պարսպահատվածները, կրկնակի դռներ, աշտարակներից շատերը կործանված են։

Ավելին

Խլաթ

Խլաթը գտնվում է Վանա լճի արևմտյան ափին, բարձրադիր հարթավայրում: Խլաթը Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից է։ Պատմական Խլաթի հուշարձաններից պահպանվել են քաղաքի մոտակայքի ժայռերում փորված քարանձավները, ծովեզերքին գտնվող պաշտպանական պարսպի մի քանի աշտարակներ, զանազան շենքերի ավերակներ, որոնք հիմնականում գտնվում են ներկայումս «ավերակ քաղաք» կոչված թաղամասում` հին Խլաթի տեղում։

Ավելին

Խոշաբ

Խոշաբ կամ Հայկաբերդ Ամրոցը գտնվում է Հայոց ձոր գավառում` Խոշաբ գետի ափին` Խէք գյուղի մոտ: Ավանդությունն այս տեղի հետ է կապում Հայկի մենամարտը Բելի հետ: Այստեղ Բելսար կամ Բելիսար լեռան վրա Հայկը հաղթում է Բելին և ցրիվ տալիս նրա բանակը:

Ավելին

Կարին

Կարինը առաջին հերթին հայտնի է եղել իբրև բերդաքաղաք։ Ճիշտ է, հին հայկական և հռոմեական-բյուզանդական շրջանի պաշտպանական կառույցների ավերակներ այստեղ քիչ են պահպանվել, սակայն որոշակի նկատվում են պարսկական և արաբական բերդերի հետքեր, ինչպես նաև ավելի ուշ շրջանի թուրքական բերդի համեմատաբար լավ պահպանված ավերակները։

Ավելին

Կարս

928 թվականին Կարսը դարձավ Հայաստանի մայրաքաղաք: 961 թվականին մայրաքաղաքը տեղափոխվեց Անի, իսկ Կարսը մնաց Բագրատունիների կրտսեր ճյուղի` Կարսի կամ Վանանդի ֆեոդալական թագավորության մայրաքաղաք:

Ավելին

Ճապաղջուր

Այս բնակավայրը հայտնի է Ճապաղջուր անունով, այժմ թուրքերը անվանել են Բինգյոլ։ Ճապաղջուր է կոչվել գետակների բազում ճյուղերի առկայության պատճառով։ Հայաստանի հարյուրավոր այլ բնակավայրերի նման, տարբեր ժամանակներում համարվել է գյուղ, ավան, ամրոց կամ բերդ։

Ավելին

Մանազկերտ

Հայկական հնագույն ավանդության համաձայն, Մանազկերտը 2020 թ. (մ. թ. ա.) հիմնադրել է Հայկ նահապետի որդի Մանավազը և իր անունով կոչել Մանավազակերտ։ Ենթադրվում է նաև, որ Մանազկերտը Վանի առաջին թագավոր Արամեի նույն Արզաղկուն մայրաքաղաքն է` հիմնադրված IX դարի առաջին կեսին (մ.թ.ա.)։

Ավելին

Մուշ

Մուշի պատմությունը սկսվում է խոր հնությունից։ Այստեղ հայտնաբերված է Վանի` Մենուա թագավորի սեպագիր արձանագրությունը։ Քաղաքի շրջակայքում նկատվում են կիկլոպյան ամրոցների հետքեր։ Տարբեր ժամանակներում Մուշում հիշատակվում են 7 եկեղեցիներ։ Քաղաքն օղակված է հնություններով ու պատմական կարևոր հուշարձաններով։

Ավելին

Սիս

1173 թ.Սիսը հռչակվել է Կիլիկյան Հայաստանի մայրաքաղաք։ Սիսը հիմնովին պարսպապատել ու ճոխացրել է Լևոն Բ-ն։ Քաղաքի հուշարձաններից հայտնի են Հեթում Ա թագավորի հիմնադրած ապարանքն իր ճոխ քանդակներով ու մարմարյա սև սյունաշարով։

Ավելին

Վաղարշավան

Վաղարշավանի Հասանկալայի բերդը գոյություն է ունեցել ուրարտական ժամանակներից (IX—VI դդ. մ. թ. ա.): Պահպանվում է ուրարտական Մենուա 1-ին թագավորի մի ընդարձակ սեպագիր արձանագրությունը, որտեղ խոսվում է ինչ-որ դղյակի կառուցման մասին։

Ավելին

Վան

Քաղաքը գտնվում է Վանա լճի ափին, պտղաբեր դաշտում` խաղողի այգիներով ու պարտեզներով շրջապատված։ Քաղաքը իր անվանումը ստացել է Վիայնա անունից, որը նշանակել է «Վիա տոհմի երկիր»։ Ուրարտուի արձանագիր թագավորները, գրեթե բոլորն էլ, իրենց կոչում էին «թագավոր Վանի»։

Ավելին

Վարշակի Ջերմուկներ

Վարշակի ջերմուկները գտնվում է Արածանիի վերին հոսանքի աջ ափին, ունի իր բերդը: Արածանիի աջ ափին է գտնվում նաև Վարշակի հանքային ջրերի մեծ ակը՝ գլխավոր Ջերմավը։ Ջրի ջերմությունը շատ բարձր է. ականատեսների վկայությամբ նրա վրա նույնիսկ կարելի է ոչխարի միս եփել:

Ավելին

Տիգրանակերտ

Տիգրանակերտը կառուցվել էր Տիգրան Բ-ի օրոք՝ 70-ական թթ. (մ. թ. ա) և կոչվել նրա անունով։ Մինչև օրս էլ պահպանված են Հայաստանի վաղեմի հռչակավոր մայրաքաղաքի ավերակները։ Տիգրանակերտը հելլենիստական տիպի քաղաք էր։ Քաղաքն իր ծաղկման շրջանում ունեցել է ավելի քան 100.000 բնակիչ։

Ավելին